Van wonderkind tot wereldster met een baton

Het leven van Jaap van Zweden is een verhaal dat leest als een jongensboek. Als klein jochie kreeg hij een viool in zijn handen en toen gebeurde er iets bijzonders. Hij bleek een wonderlijk groot talent te hebben en groeide al op zeer jonge leeftijd uit tot een van de meest vooraanstaande violisten ter wereld. Op zijn negentiende – ja, negentien! – werd hij al concertmeester van het Koninklijk Concertgebouworkest en speelde hij in de mooiste concertzalen van de wereld. Maar zijn talent voor muziek reikte nog veel verder dan de viool. In 1997 pakte hij het dirigeerstokje op, en dat was het begin van een tweede indrukwekkende carrière, op de bok voor het orkest. Van Den Haag tot Dallas en Seoul, hij leidde zijn orkestleden naar grote hoogte.
 
 

Van maestro naar mikpunt van kritiek
 

Zoals dat tegenwoordig vaker gaat met grote namen: er is ook hier een keerzijde. Het journalistieke platform Pointer kwam met een behoorlijk pittige onthulling. In hun eigen onderzoek spraken ze met meer dan vijftig musici en medewerkers die vertelden over een angstcultuur onder Van Zwedens leiding. Denk aan woede-uitbarstingen, kleinerende opmerkingen en een werkdruk waar je u tegen zegt. Een ‘patroon van angst’ wordt het door het programma genoemd. Er zou sprake zijn van ‘harde, soms intimiderende omgangsvormen’ van de dirigent. ‘Hij schreeuwt naar je alsof je een kind van 4 bent’ aldus een iemand Dallas in de uitzending vertelt. ‘Het is niet alleen het orkest, iedereen is bang voor hem. Tot de directie aan toe’ zegt een musicus uit Hong Kong.  Sommige musici bleven zelfs ziek thuis met kalmeringsmiddelen, omdat ze het mentaal niet meer trokken. En dat, volgens de onderzoeksjournalisten van Pointer allemaal onder de vleugels van een wereldberoemde dirigent.

Zijn kant van het verhaal

Van Zweden zelf reageerde direct. Ja, hij is veeleisend, zegt hij. Ja, hij is direct. Maar nee, hij wilde nooit dat mensen zich onveilig zouden voelen. Volgens hem is het nooit zijn bedoeling geweest om iemand angst aan te jagen. Het zou hem zelfs veel verdriet doen om te horen dat mensen last hadden van zijn stijl. Dat klinkt op zich redelijk, maar het blijft natuurlijk de vraag: waar ligt de grens tussen gepassioneerd en grensoverschrijdend?

Ik kan me zo voorstellen dat je als dirigent van zijn niveau echt leeft voor je muziek, dat het letterlijk door je aderen stroomt. Dat je dan zo gepassioneerd bent over hoe het moet klinken dat je het orkest tot het uiterste van hun kunnen wil laten spelen. Zoals een atleet rent tot hij geen adem meer over heeft om een record te breken. Maar vraag je dan teveel van je lichaam of wil je dan het beste uit jezelf halen? Wil Jaap als dirigent het beste uit zijn orkest halen of vraagt hij dan te veel van zijn orkestleden?

Zijn nalatenschap: briljant, maar opeens beladen

Wat blijft er nu over van de muzikale erfenis van Jaap van Zweden? Want aan de ene kant is er de man die internationaal lof oogst en de klassieke muziek voor miljoenen mensen toegankelijk maakte. Maar aan de andere kant is er nu opeens een grote groep mensen die zich door hem gekwetst, overwerkt en vernederd voelt. En aan welke zijde hangt het gelijk?

 
Wat doen we met onze helden als ze vallen?

Je hebt dit inmiddels vaker gezien: van tv-koks tot talkshow-hosts en nu dus ook Jaap van Zweden, een wereldberoemde dirigent. Als er iets wringt achter de schermen, komt het uiteindelijk toch naar buiten en dat is maar goed ook. Maar het blijft moeilijk om te zien hoe iemand die zoveel moois heeft gebracht ook zoveel schade zou hebben aangericht. Misschien moeten we leren om mensen als geheel te zien. Niet alleen als held of schurk, maar gewoon als mens. Mét talent, maar ook met tekortkomingen.
 

Jaap in cijfers en feiten

·       Geboren op 12 december 1960 in Amsterdam.
·       Start van zijn carrière op 19-jarige leeftijd als concertmeester bij het Koninklijk Concertgebouworkest.
·       Zijn eerste dirigentenbaan bij Het Orkest van het Oosten in 1997.

Internationale topposities:

·       Dallas Symphony Orchestra (2008–2024)
·       Hong Kong Philharmonic Orchestra (2012–heden)
·       New York Philharmonic (2018–2024)
·       Seoul Philharmonic Orchestra (2024–heden)
·       Orchestre Philharmonique de Radio France (vanaf 2026)
 
Jaap is al Jaren getrouwd met zijn Aaltje en heeft vier kinderen. Zijn zoon Benjamin heeft autisme en dat had én heeft een grote impact op het gezin. Daarom heeft hij samen met zijn vrouw in 1997 Stichting Papageno opgericht om kinderen en jongeren met autisme te helpen.